Historia:
Pierwszą świątynią w tym miejscu była wybudowana na przełomie XIII i XIV wieku drewniana kaplica zamkowa, która w 1339 stała się kościołem parafialnym miasta (w 1390 staraniem księcia Janusza I Mazowieckiego powstała tu budowla murowana), a także miejscem pochówku książąt mazowieckich. W 1406 kościół farny stał się kolegiatą (kapituła przybyła z Czerska), w 1798 po utworzeniu godności biskupa warszawskiego kolegiata otrzymała tytuł katedry, a w 1818 stała się archikatedrą. W czasie stanu wojennego w Królestwie Polskim, 15 października 1861 wojska rosyjskie dowodzone przez wojskowego generał-gubernatora warszawskiego Aleksandra Daniłowicza Gerstenzweiga dokonały pacyfikacji ludności cywilnej zebranej tu dla uczczenia rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki. W wyniku tego kościół katolicki ogłosił 16 października zamknięcie wszystkich kościołów warszawskich.
W 1960 kościół otrzymał tytuł bazyliki. Katedra była wielokrotnie przebudowywana, najczęściej w XIX wieku (neogotyk angielski). Kościół do XIX wieku stanowił przykład gotyku. Świątynia została niemal całkowicie zniszczona przez Niemców w 1944. Zrekonstruowano ją w latach 1948 -1956 wzorując się na planach pierwotnego kościoła z XIV wieku. Powojenna fasada została zbudowana w tzw. gotyku nadwiślańskim i wzorowana była na fasadzie kościoła dominikanów pw. św. ap. Piotra i Pawła w Chełmnie.
Wnętrze:
Bazylika posiada surowe i mroczne wnętrze ze sklepieniem gwiaździstym. W prezbiterium znajduje się ołtarz główny z obrazem MB Częstochowskiej oraz zrekonstruowane barokowe stalle. Na uwagę zasługują: renesansowy nagrobek ostatnich książąt mazowieckich - Stanisława i Janusza ; barokowa kaplica Baryczków z krucyfiksem z XVI wieku ; barokowa kaplica Literacka z relikwiami błogosławionego metropolity warszawskiego Zygmunta Szczęsnego Felińskiego; klasycystyczny pomnik nagrobny Stanisława Małachowskiego, wykuty z białego marmuru, zaprojektowany przez Bertela Thorvaldsena; mauzoleum prymasa Stefana Wyszyńskiego z 1990; pomniki, popiersia i tablice ku czci znanych Polaków m.in. fragment pomnika Zygmunta Kazanowskiego, Józefa Piłsudskiego, Wincentego Witosa, Stefana Starzyńskiego, Jana Pawła II oraz żołnierzy poległych w latach 1920, 1939, 1944.
Pochowani w katedrze :
podkomorzy nadworny koronny Adam Kazanowsk; król Stanisław August Poniatowski; książę mazowiecki Stanisław; książę mazowiecki Janusz III; prezydent Gabriel Narutowic; prezydent Ignacy Mościcki; prezydent Stanisław Wojciechowski ;premier Ignacy Jan Paderewski ; wódz naczelny gen. Kazimierz Sosnkowski; arcybiskupi warszawscy - Szczepan Hołowczyc, Prymas Królestwa Polskiego ; Wojciech Skarszewski, Prymas Królestwa Polskie; Antoni Melchior Fijałkowski;Zygmunt Szczęsny Feliński ;Wincenty Teofil Popiel, kard. August Hlond, Prymas Polsk, kard. Stefan Wyszyński, Prymas Polski,; pisarz Henryk Sienkiewicz ;malarzMarcelloBacciarelli.
Śluby królewskie w katedrze :
12 września 1637 - Władysław IV Waza i Cecylia Renata ; 10 marca 1646 - Władysław IV Waza i Ludwika Maria Gonzaga; 30 maja 1649 - Jan Kazimierz i Ludwika Maria Gonzaga; 5 lipca 1665 - Jan III Sobieski i Maria Kazimiera d'Arquien; 1784 lub 1785 - Stanisław August Poniatowski i Elżbieta Grabowska z Szydłowskich (związek morganatyczny, niepewna data ślubu oraz fakt ceremonii).
Koronacje w katedrze :
13 września 1637 - Cecylia Renata (żona Władysława IV Wazy); 19 października 1670 - Eleonora Habsburg (żona Michała Korybuta Wiśniowieckiego) ; 4 października 1705 - Stanisław Leszczyński i Katarzyna Opalińska ; 25 listopada 1764 - Stanisław August Poniatowski
Tutaj 24 maja 1829 odbyła się uroczysta msza po koronacji Mikołaja I Romanowa na króla polskiego. Lecz sam akt koronacji odbył się w sali Senatorskiej na Zamku Królewskim.
Papieże w katedrze :
28 października 1919 odbyła się tutaj uroczystość przyjęcia sakry biskupiej przez Achille Ratti, późniejszego papieża Piusa XI (1922-1939). Święcenia przyjął z rąk kardynała Aleksandra Kakowskiego, metropolity warszawskiego. Nuncjusz Ratti niejednokrotnie uczestniczył, lub sam celebrował msze św. w tej świątyni.; Warszawska archikatedra była pięciokrotnie odwiedzana przez papieża Jana Pawła II (1979, 1983, 1987, 1991, 1999) w czasie jego pontyfikatu oraz wielokrotnie wcześniej, gdy był biskupem i arcybiskupem; 25 maja 2006 archikatedrę nawiedził papież Benedykt XVI, gdzie odbyło się spotkanie z klerem archidiecezji warszawskiej. Benedykt XVI, jako Joseph Ratzinger był też obecny w tym miejscu w 1981, podczas pogrzebu metropolity warszawskiego, prymasa Stefana Wyszyńskiego.
| 
