Kościół Świętego Krzyża na Trakcie Królewskim
ul. Krakowskie Przedmieście 3
00-047 Warszawa 
tel. centrali: (022) 826 89 10
 Monumentalna architektura barokowa o formach klasycyzujących, największy kościół warszawski doby nowożytnej.
Katakumby w dolnym kościele kryją prochy zasłużonych misjonarzy (Bartłomieja Tarły, Gabriela Baudouina) i mężów stanu (Adama Kazimierza Czartoryskiego, Stanisława Małachowskiego).
 W murach świątyni znajdują się serca Fryderyka Chopina i Władysława Reymonta.
Krótka historia budowy kościoła:
Od czasów Stanisława Augusta odbywały się tutaj, tak jak i w Archikatedrze św. Jana Chrzciciela największe uroczystości państwowe. Podczas II wojny światowej kościół został zburzony, nawet serce Fryderyka Chopina zostało wyrwane z murów świątyni, a figura Chrystusa niosącego krzyż leżała na ulicznym chodniku.
Przed XV w. w miejscu dzisiejszego Uniwersytetu Warszawskiego, Pałacu Staszica i kościoła św. Krzyża rozciągały się pola i ogrody z nielicznymi folwarkami.
Pod kon. XV w. powstała kaplica św. Krzyża.
Budowa kościoła w dzisiejszym kształcie związana jest ze sprowadzeniem do Polski Zgromadzenia Misjonarzy przez żonę Jana Kazimierza królową Ludwikę Marię Gonzagę. Św. Krzyż stał się centralnym domem Zgromadzenia. Misjonarze rozpoczęli w 1679 r. zbieranie datków na budowę nowej świątyni. Zakończenie budowy to dopiero rok 1756. Jest dziełem trzech architektów: Józefa Szymona Belottiego, Józefa Fontany i Jakuba Fontany.
Przez lata dokonywano różnych przeróbek i renowacji. W 1818 r. wzniesiono nowe schody z kamienną balustradą przy wejściu, a cały kościół wybielono, także wieże zostały pomalowane na biało. Figura Chrystusa została ustawiona na dzisiejszym miejscu w 1858 r. Posąg został odlany w cemencie według modelu Andrzeja Pruszyńskiego.
W czasie II wojny, a zwłaszcza podczas powstania warszawskiego kościół został dotkliwie zniszczony. Po wojnie odbudowany. Niedawno kościół został wyniesiony do rangi bazyliki.
Opis kościoła i jego zabytków: 
Kościół górny na planie krzyża z siedmioma ołtarzami, usytuowanymi w kaplicach naw bocznych i w transepcie oraz ołtarz główny.
Ołtarz główny ufundował biskup chełmiński Teodor Potocki, co poświadcza herb Pilawa na jego cokole. Jest to precyzyjna rekonstrukcja ołtarza wykonanego ok. 1700 r. przez snycerza elbląskiego Matysa Hankisa. Dawny ołtarz runął w 1944 r. W centralnej części znajduje się obraz „Ukrzyżowanie” Stanisława Korczaka-Komorowskiego przy współpracy Marii Słoniowskiej-Ciechomskiej, który jest swobodną rekonstrukcją dawnego zniszczonego dzieła Jerzego Eleutera Szymonowicza-Siemiginowskiego, malarza polskiego XVII w.
Ołtarz św. Felicissimy i św. Genowefy ufundowany przez kard. Radziejowskiego, wykonany według projektu Tylmana z Gameren.
Najcenniejszy pod względem artystycznym zachowany ołtarz z dawnego kościoła, pochodzi z 1704 r. Dzisiaj w tym ołtarzu przechowywany jest Najświętszy Sakrament.
O godz. 12.00 codziennie odmawiany jestprzy ołtarzu Anioł Pański i udzielana jest wiernym Komunia Święta. 
Specyficzna cechą kościoła świętokrzyskiego są powstałe w XIX w. nagrobki, epitafia i tablice, czczące pamięć znakomitych Polaków. Znajdują się tu m.in. nagrobek biskupa Bartłomieja Tarły, grobowiec Michała Stefana Radziejowskiego, nagrobki dłuta Welońskiego poświęcone Pruszyńskiemu i Pługowi.
Z obrazów olejnych ocalał znajdujący się w zakrystii portret królowej Ludwiki Marii, kilka obrazów XVII wiecznych i późniejszych.
Do ciekawszych zabytków należy też zespół zachowanych krat, chrzcielnica z czarnego marmuru w nawie południowej, organy pochodzące z 1925 r. i szafy w zakrystii XVII, XVIII i XIX w.
Przy południowej ścianie prezbiterium znajduje się kaplica NMP, a pod kościołem głównym jest jeszcze kościół dolny podzielony na trzy nawy.
Beata Kopeć
Bibliografia: E. Kowalczykowi, Kościół św. Krzyża, Warszawa 1975
|
